Demir eksikliği belirtileri: yorgunluk her zaman demirden mi?

Demir, kırmızı kan hücrelerindeki hemoglobinin yapı taşıdır ve oksijenin vücuda taşınmasında görev alır. Vücut bir süre depolarındaki demiri kullanır; depolar azaldıkça önce kan değerleri normal görünse de demir eksikliği başlar, eksiklik sürerse hemoglobin düşer ve demir eksikliği anemisi ortaya çıkar ^[3].

Yani her demir eksikliği anemi demek değildir. Tahlillerde hemoglobinin normal, ferritinin ve transferrin satürasyonunun düşük olduğu tabloya anemisiz demir eksikliği denir ^[4]. Bu ara dönemde de halsizlik, dikkat dağınıklığı ya da egzersiz sırasında çabuk yorulma gibi şikâyetler tarif edilebilir ^[4].

NHS ve WHO'nun saydığı en sık belirtiler şunlardır ^[1][2]:

• Yorgunluk, enerji düşüklüğü ve halsizlik
• Nefes darlığı, özellikle merdiven çıkarken ya da efor sırasında
• Çarpıntı
• Her zamankinden soluk görünen cilt
• Baş ağrısı, baş dönmesi ya da sersemlik hissi
• Ellerde ve ayaklarda üşüme
• Bu belirtiler başka nedenlere de bağlı olabilir; tahlil ve yorum için hekimine danış.

Daha seyrek görülen belirtiler de vardır ^[2][3]:

• Kırılgan ya da kaşık biçiminde içe çökük tırnaklar
• Saç dökülmesi
• Dilde ağrı, ağız kenarlarında ağrılı yaralar, yutma güçlüğü
• Buz, kâğıt gibi yiyecek olmayan şeyleri yeme isteği (pika)
• Kulak çınlaması, yiyeceklerde tuhaf tat, kaşıntı
• Huzursuz bacaklar sendromu
• Bu belirtiler de başka nedenlerle görülebilir; ne olduğunu anlamak için hekiminle konuş.

Dışkıda kan ya da siyah, katran renginde dışkı kan kaybına işaret edebilir; bunu fark edersen beklemeden hekimine haber ver ^[3].

Hayır. Yorgunluk çok genel bir şikâyettir: uykusuzluk, yoğun stres, az ya da düzensiz beslenme, hareketsizlik ve pek çok başka durum aynı hissi verebilir. Kansızlığın kendisinin de tek nedeni demir değildir. WHO, aneminin nedenleri arasında demirin yanı sıra folat, B12 vitamini, A vitamini ve riboflavin eksikliğini, enfeksiyonları, iltihabi durumları ve kalıtsal kan hücresi farklılıklarını sayar ^[1].

Bu yüzden belirtiye bakarak kendi kendine sonuç çıkarmak yanıltıcı olur. Örneğin B12 eksikliği de yorgunluk ve solukluk yapabilir; farkları merak ediyorsan B12 eksikliği belirtileri yazısına göz atabilirsin. Hangi değerin neden istendiğini ve tahlillerin nasıl planlandığını da vitamin eksikliği testi yazısında anlattık.

Demir eksikliği genellikle vücudun aldığı demirin, kaybettiği ya da ihtiyaç duyduğu demiri karşılamamasıyla gelişir. Başlıca nedenler şöyle özetlenebilir:

NHS, gebelikteki demir eksikliğinin çoğunlukla beslenmeyle alınan demirin az olmasından kaynaklandığını, yoğun adet kanaması ile gebeliğin çok sık görülen nedenler olduğunu belirtir ^[2]. Nedeni bulmak önemlidir, çünkü tedavi eksikliğe yol açan durum anlaşıldıktan sonra planlanır ^[2].

Demir eksikliği yalnızca belirtilere bakılarak anlaşılmaz. Hekim önce yaşam tarzını ve sağlık geçmişini sorar, ardından tam kan sayımı ister; bu tahlil için özel bir hazırlık gerekmez ^[2]. Demir durumuna bakmak için serum demiri, toplam demir bağlama kapasitesi (TDBK) ve ferritin gibi değerler de istenebilir ^[3].

Neden açık değilse dışkıda kan arayan bir test (FIT) gibi ek incelemeler yapılabilir ya da bir uzmana yönlendirilebilirsin ^[2]. Bu adımların sırası ve gerekliliği kişiye göre değişir; hepsini hekiminle konuşarak planlamak en sağlıklısı.

Demir ihtiyacı yaşa, cinsiyete ve döneme göre değişir. Adet gören kadınlarda ihtiyaç, kan kaybı nedeniyle erkeklere göre daha yüksektir. Aşağıdaki değerler ABD önerileridir; İngiltere'de NHS, 19 yaş üstü erkekler için 8,7 mg, 19 ile 49 yaş arası kadınlar için 14,8 mg önerir ^[5][6].

NHS, 50 yaşından sonra adet görmeye devam eden kadınların daha yüksek miktara ihtiyaç duyabileceğini de not eder ^[6].

Demir hem hayvansal hem bitkisel besinlerde bulunur, ama sebze, meyve, tahıl ve takviyelerdeki demiri vücut daha zor emer ^[5]. İyi kaynaklar arasında şunlar sayılır ^[5][6]:

• Kırmızı et, ciğer, tavuğun koyu eti, ton balığı, somon ve istiridye gibi deniz ürünleri
• Yumurta, özellikle sarısı
• Kuru fasulye ve soya fasulyesi gibi baklagiller
• Kuru kayısı, kuru erik ve kuru üzüm
• Ispanak, kara lahana ve brokoli gibi yeşil yapraklı ve turpgillerden sebzeler
• Badem gibi kuruyemişler, tam tahıllar ve demirle zenginleştirilmiş kahvaltılık gevrekler

Emilimi destekleyen küçük alışkanlıklar da var. Turunçgil, çilek, domates ve patates gibi C vitamini içeren besinler bitkisel demirin emilimini artırır; baklagil ya da yeşil yaprakların yanına az miktarda et, balık veya tavuk eklemek bu emilimi üç kata kadar yükseltebilir ^[5]. Öte yandan çok miktarda çay ve kahve, süt ve süt ürünleri ile fitik asitten zengin tam tahıllar demir emilimini zorlaştırabilir ^[2].

Besin listesini ve porsiyon örneklerini ayrıntılı görmek istersen demir nelerde var yazısına bakabilirsin.

Belirtiler demir eksikliğini düşündürse bile takviyeye kendi başına başlamamak daha güvenlidir. Önce eksikliğin gerçekten demirden kaynaklanıp kaynaklanmadığı ve nedeni anlaşılmalıdır. Hekim demir önerirse NHS'e göre genellikle yaklaşık 6 ay kullanılır ve sonraki aylarda kan tahlilleri tekrarlanabilir ^[2].

Fazla demir de sorun yaratır. Yüksek dozlar kabızlık, bulantı, kusma ve mide ağrısı yapabilir; çok yüksek dozlar özellikle çocuklar için ölümcül olabildiğinden demir tabletleri çocukların ulaşamayacağı yerde saklanmalıdır ^[6]. Bazı kişilerde vücudun emdiği demir miktarını kontrol etmesini bozan kalıtsal bir durum (hemokromatoz) bulunur; bu durumda demir takviyesi kullanılmaz ^[5].

Takviye, dengeli ve çeşitli bir beslenmenin yerini tutmaz; demir takviyesine ihtiyaç olup olmadığına tahlil sonuçlarına bakarak hekimin karar vermesi en doğrusu.

Genetik farkların beslenmeyle ilişkisini bilgi amaçlı merak ediyorsan Dynova NutriCore sayfasına göz atabilirsin. Bu rapor kandaki demir düzeyini ölçmez, hemokromatoz gibi kalıtsal bir durumu belirlemez ve tahlilin yerine geçmez.