Vitamin eksikliği belirtileri: yorgunluk ve saç dökülmesi neyi gösterir?

Vitaminler ve mineraller vücudun çok küçük miktarlarda ihtiyaç duyduğu besin öğeleridir ve Dünya Sağlık Örgütü bunları birlikte mikro besinler olarak anar ^[1]. Günlük konuşmada "vitamin eksikliği" denince çoğu zaman demir ya da çinko gibi mineraller de kastedilir. Bu yüzden bu yazıda ikisini birlikte ele alıyoruz.

Eksikliklerin ortak yanı, belirtilerin çok genel olmasıdır. Aynı yorgunluk demir eksikliğinde de B12 eksikliğinde de görülebilir, uykusuzluk ya da yoğun bir dönem de benzer bir his bırakabilir. Kaynaklarda en sık geçen belirtiler şunlardır ^[2][3][4]:

• Belirgin yorgunluk, enerji düşüklüğü ve halsizlik
• Soluk cilt, nefes darlığı, çarpıntı ve baş ağrısı
• Baş dönmesi ve dikkati toplamakta zorlanma
• Dilde kızarıklık, ağrı ve ağız yaraları
• Ellerde ya da ayaklarda karıncalanma, kas güçsüzlüğü
• Kırılgan tırnaklar ve saç dökülmesi
• Bu belirtilerin hepsi başka nedenlere de bağlı olabilir; neyin eksik olduğunu anlamak için tahlil ve yorum konusunda hekimine danış.

MedlinePlus, demir eksikliğinde belirtilerin başta hafif olduğunu ve eksiklik ilerledikçe kırılgan tırnak, solukluk, nefes darlığı ve saç dökülmesi gibi belirtilerin eklenebildiğini belirtir ^[3]. Bu yüzden belirtilerin hafif olması tek başına bir şey söylemez; aklına takılan bir durum varsa bunu hekiminle konuşabilirsin.

Yorgunlukla en sık anılan eksiklikler kan yapımıyla ilgili olanlardır. Kansızlık olarak da bilinen anemide kandaki kırmızı kan hücreleri yeterince oksijen taşıyamaz ve bu durum yorgunluk olarak hissedilir.

NHS'e göre B12 eksikliğinin İngiltere'de en sık nedeni, bağışıklık sisteminin midede B12 emilimi için gereken hücrelere saldırdığı pernisiyöz anemidir. Beslenmeye bağlı eksiklik daha seyrektir, ancak takviye ya da zenginleştirilmiş besin kullanılmadan sürdürülen vegan beslenmede, çok kısıtlı diyetlerde veya uzun süre dengesiz beslenmede görülebilir. Mide asidini azaltan bazı ilaçlar ve bazı nöbet ilaçları da emilimi düşürebilir ^[2]. Ayrıntılar için B12 eksikliği belirtileri yazısına göz atabilirsin.

Demir eksikliğinin başlıca nedenleri arasında kan kaybı (yoğun adet kanaması gibi), demirin bağırsakta iyi emilmemesi, yetersiz demir alımı ve gebelik ya da emzirme döneminde artan ihtiyaç sayılır ^[3]. Konuyu daha ayrıntılı ele aldığımız demir eksikliği belirtileri yazısında bu nedenleri tek tek bulabilirsin.

Amerikan Dermatoloji Akademisi (AAD), saç dökülmesinin besinle ilgili nedenleri arasında biyotin, demir, protein ve çinko yetersizliğini sayar. Bunlardan biri ya da birkaçı yeterince alınmadığında belirgin saç dökülmesi olabilir ve vücut eksik besini yeniden aldığında saç tekrar çıkabilir ^[5].

Konuyu inceleyen bir derleme şu tabloyu çiziyor ^[6]:

• Demir: Saç dökülmesi yaşayan kadınlarda düşük demir sık görülür; yazarların çoğu, demir ya da ferritin düşük olduğunda desteği uygun buluyor.
• D vitamini: Düşük D vitamini düzeyi, alopesi areata denen bölgesel saç dökülmesiyle ilişkilendirilmiş; diğer saç dökülmesi türlerinde bulgular çelişkili.
• Çinko: Yaygın saç dökülmesi türlerinde veriler tutarsız olduğu için rutin çinko taraması önerilmiyor.
• Biyotin: Normal beslenen sağlıklı kişilerde biyotin desteğinin saç dökülmesine yararını gösteren yeterli kanıt yok.
• Saç dökülmesi hormonlar, stres, ilaçlar ve kalıtsal saç dökülmesi gibi pek çok başka nedene de bağlı olabilir; nedeni anlamak için tahlil ve yorum konusunda hekimine danış.

Burada ilginç bir nokta var: fazlası da sorun olabilir. AAD, yüksek miktarda A vitamini ya da selenyum almanın da saç dökülmesine yol açabileceğini belirtir ^[5]. Derleme de A vitamininin fazla tüketilmesinin ya da fazla takviye edilmesinin saç dökülmesine neden olabileceğini vurgular ^[6]. Yani "saçım dökülüyor, vitamin alayım" diye rastgele başlamak her zaman iyi bir fikir değildir.

Belirtiler bir ipucu verir ama eksikliği gösteren şey kan tahlilidir. NHS, B12 ve folat eksikliğinin çoğu zaman belirtiler ve kan tahlili sonuçları birlikte değerlendirilerek anlaşıldığını belirtir ^[2]. Demir eksikliğinde de hekim önce yaşam tarzını ve sağlık geçmişini sorar, ardından tam kan sayımı ister ^[4].

MedlinePlus, demir eksikliği için hekimin isteyebileceği tahlilleri şöyle sıralar: tam kan sayımı, retikülosit sayımı, serum demiri, toplam demir bağlama kapasitesi ve ferritin ^[3]. Gerekirse kan kaybının kaynağını araştırmak için ek incelemeler de yapılabilir ^[3].

Hangi tahlilin sana uygun olduğuna hekimin karar verir. Tahlil türlerini ve evde yapılan testlerin neyi gösterip neyi göstermediğini vitamin eksikliği testi yazısında anlattık.

Kısa cevap: önce neyin eksik olduğunu bilmek daha doğru. İncelediğimiz derleme, desteği çoğunlukla tahlilde düşük düzey görüldüğünde ele alır (örneğin demir ya da D vitamini düşük olduğunda) ve takviyenin saç üzerindeki etkisini netleştirmek için hem eksikliği hem saç dökülmesi olan kişilerde büyük, kontrollü çalışmalara ihtiyaç olduğunu belirtir ^[6].

Dikkat etmen gereken birkaç nokta var:

• Biyotin takviyeleri bazı kan tahlillerinde yanıltıcı sonuçlara yol açabilir; tahlil öncesinde kullandığın takviyeleri hekimine söyle ^[6].
• A vitamini ve selenyumun fazlası saç dökülmesiyle ilişkilendirilir ^[5].
• D vitamininde yetişkinler için önerilen üst sınır günde 100 mikrogramdır (4.000 IU); uzun süre fazla alınırsa vücutta kalsiyum birikmesine yol açabilir ^[7].
• Takviyeler dengeli ve çeşitli beslenmenin yerini tutmaz.

Besinler tarafında da yapabileceğin çok şey var. Örneğin NHS, D vitamini kaynakları olarak somon, sardalya, alabalık, ringa ve uskumru gibi yağlı balıkları, kırmızı eti, yumurta sarısını ve zenginleştirilmiş besinleri sayar ^[7].

Hayır. Dünya Sağlık Örgütü, eksikliklerin özellikle çocuklarda ve gebelerde daha sık görüldüğünü ve düşük ile orta gelirli ülkelerin bu yükü orantısız biçimde taşıdığını belirtir ^[1]. Gebelik, emzirme, yoğun adet kanaması, vegan beslenme ve bazı ilaçların kullanımı da ihtiyacı, kaybı ya da emilimi etkileyebilir ^[2][3].

Bazı kişiler bunların yanında kendi genetik farklarını da merak eder. Dynova NutriCore, vitamin ve mineral ihtiyacıyla ilişkilendirilen genetik farkları bilgi amaçlı bir raporda gösterir; rapor tanı ya da tedavi değildir ve kan tahlilinin yerini tutmaz. İçeriğine NutriCore sayfasından bakabilirsin.